روشنتر نيست . وجود سراسر اشيا نورى از انوار ذات مقدس الهى است ، زيرا قوام وجود اشيا به ذات خداوند است كه قائم به ذات خويش است ، همچنان كه قوام نور همهء اجسام به نور خورشيد است كه به ذات خودروشنى بخش است . عادت بر اين جارى است كه هر زمان كسوف اتفاق افتد تشتى پر از آب مىكنند و آن را طورى قرار مىدهند كه خورشيد در آن ديده شود تا بتوان بدان نگاه كرد ، واسطه بودن آب ميان بيننده و خورشيد سبب مىشود كه اندكى از حدّت نور خورشيد كاسته شود به طورى كه بتوان به آن نگريست . همچنين افعال واسطه‌اند تا صفات فاعل از خلال آنها مشاهده شود ، و چون ما به واسطهء افعال از خداوند دوريم انوار ذات او چشمان ما را خيره و مبهوت نخواهد كرد . رمز قول پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله كه فرموده است : « در مخلوقات خدا بينديشيد و در ذات خدا فكر كنيد همين است . » بيان چگونگى تفكّر در مخلوقات خداوند ( 1 ) بدان هر چه در جهان وجود است بجز خداوند متعال همه فعل و آفريده شدهء اوست ، و هر ذره‌اى از ذرات اعم از جوهر و عرض و صفت و موصوف در آن شگفتيها و غرايبى است كه بيانگر حكمت و قدرت و جلال و عظمت خداوند است و شمارش آنها غير ممكن است ، چه اگر براى نوشتن كلمات پروردگار درياها مركب شود درياها پايان مىيابد پيش از آن كه كلمات پروردگار بلكه جزء ناچيزى از آن به آخر برسد . ما به بخشى از آنها اشاره مىكنيم تا مثالى براى باقى باشد . از اين رو مىگوييم : موجوداتى كه مخلوقند دو قسمند : 1 - موجوداتى كه اصل آنها شناخته نمىشود و در نتيجه تفكّر دربارهء آن‌ها براى ما ناممكن است و بسيارند موجوداتى كه ما آنها را نمىشناسيم چنان كه خداوند متعال فرموده است : سُبْحانَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها مِمَّا تُنْبِتُ الْأَرْضُ وَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ مِمَّا لا يَعْلَمُونَ « 1 » ؛ و نيز : وَ نُنْشِئَكُمْ فِي ما لا تَعْلَمُونَ « 2 » . 2 - موجوداتى كه اصل آنها به اجمال شناخته مىشود اما تفصيل آنها دانسته نيست و براى ما ممكن است كه در تفصيل آنها بينديشيم ، اينها دو قسمند : يكى آن كه با حسّ بينايى درك مىشود ، و ديگر آن كه با حسّ بينايى درك نمىشود مانند فرشتگان و جنّ و شياطين .

--> ( 1 ) يس / 36 : منزه است كسى كه تمام زوجها را آفريد ، از آنچه زمين مىروياند ، و از خود آن‌ها و از آنچه نمىدانند . ( 2 ) واقعه / 61 : . . . و شما را در جهانى كه نمىدانيد آفرينش تازه بخشيم .